معرفی هنر قلمزنی

-

      |    

-

      |    

-

       |    

1395\04\22

       |    

از گروه : صنایع دستی

 

یکی از ظریف ترین صنایع دستی ایران ، قلمزنی بر روی انواع فلزات و آلیاژهاست که سابقه ایی بسیار طولانی دارد . قلمزنی هنر نَقر ( کندن ) نقوش بر اشیاء فلزی است . قلمزنی هنری است که طی آن هنرمند قلمزن ، نقوش اصیل و سنتی را با ابزار و وسایل ساده و دستی ولی با مهارت و هنرمندی ، بر روی شیء موردنظر نقر می کند. در این مقاله به طور خلاصه با این هنر آشنا میشوید.

معرفی هنر قلمزنی

 

یکی از ظریف ترین صنایع دستی ایران ، قلمزنی بر روی انواع فلزات و آلیاژهاست که سابقه ایی بسیار طولانی دارد . قلمزنی هنر نَقر ( کندن ) نقوش بر اشیاء فلزی است . قلمزنی هنری است که طی آن هنرمند قلمزن ، نقوش اصیل و سنتی را با ابزار و وسایل ساده و دستی ولی با مهارت و هنرمندی ، بر روی شیء موردنظر نقر می کند.

در گذشته هنرمندان این رشته در زمینه ی ساخت و پرداخت انواع ظروف و آثار دیگری از فلزات و آلیاژهای مختلف فعالیت داشتند و بر روی طلا و نقره نیز به قلمزنی می پرداختند . ولی در حال حاضر ، کار این گروه بیشتر به نقش نشاندن بر روی مس و برنج و آلیاژهای مختلف و ندرتاً به قلمزنی بر روی نقره محدود می شود . همچنین در گذشته هنرمندان این رشته اشیاء و آثار و محصولاتی را که به قلمزنی روی آن می پرداختند خودشان تهیه می کردند در حالی که هم اینک این کار توسط کارگاه های ساخت انجام می شود و کمتر اتفاق می افتد که صنعتگر قلمزنی ، خودکار ساخت شیء را نیز انجام دهد .

روش کار :

برای قلمزنی ابتدا پشت سطح شیء یا اثری را که قرار است قلمزنی کنند ، با قیر می پوشانند تا ظرف طی مرحله ی قلم زنی بر اثر ضربات چکش و فشار قلم ، تاب بر نداشته و هم از سر و صدای زیاد جلوگیری شود . برای این عمل یعنی قیر اندود کردن پشت کار ، قیر جامد را در دستگاه ذوب قیر (دستگاه ذوب قیر معمولاً استوانه ای است مرکب از دو قسمت فوقانی و تحتانی . در قسمت فوقانی یک پاتیل بزرگ قرار دارد که قیر را درون آن می ریزند و قسمت تحتانی منبع حرارتی قرار می گیرد که با کنترل مقدار حرارت می توان قیر مذاب را در غلظت دلخواه نگاهداشت . ) ذوب می کنند . سپس قیر ذوب شده را به صورت لایه به لایه روی محل موردنظر می کشند تا قشر نسبتاً ضخیمی تشکیل گردد .(تصویر 1)

 

قلم زنی

 

تصویر 1- استفاده از قیردر زمینه کار

طراحی طرح های ظروف قلمزنی که اکثراً از طرح های سنتی الهام می گیرد ، به چند طریق به مرحله ی اجرا گذاشته می شود :

1– رسم طرح توسط شخص قلمزنی که در طراحی نیز مهارت دارد مستقیماً بر روی سطح موردنظر .

2– رسم طرح بر روی کاغذ ، و سوزنی نمودن خطوط اصلی ، سپس به وسیله ی کوبیدن سمبه ( پارچه یی که درون آن را از گرد زغال یا جوهر پر نموده اند ) بر روی کاغذ ، اثر قسمت های سوراخ شده را بر روی سطح کار ، ایجاد و سپس شروع به قلم زنی می نمایند .

زمانی که طرح ها و نقوش روی کار پیاده شدند ، به وسیله ی ابزاری به نام نیم بر یا قلم خطوط اصلی را کنده کاری می کنند . (تصویر 2 ) آن گاه زمینه های کار را به وسیله ی ابزارهای مختلف که انواع گوناگون قلم فلزی می باشد ، نقش می زنند و به اصطلاح پُر می کنند . سپس نوبت روسازی است که در این مرحله روی طرح ها را با قلم هایی که بر سر آن ها نقش مایه های مختلفی حک شده است ، تزیین می نمایند . قلم های این مرحله عبارتند از : حصیری ، قلم گیری ، گر سواد ، سمبه ، یک تو ، نیم رو ، کلفتی ، کف تخت و ... که این نامگذاری ها متناسب با نقش های حک شده بر سر هر کدام می باشد . قلم هایی که در زمینه سازی به کار می روند ، عبارتند از : شوته ، گرسوم ، تک ، یک تو .( تصویر 3)   

 

قلم زنی

 تصویر 2- نیم بُر کردن طرح

 

قلم زنی

 

تصویر3- انواع قلم های قلم زنی و چکش

 

قلمزنی به شیوه های مختلفی انجام می شود . در صورتی که فقط گود کردن خطوط ، موردنظر صنعتگر باشد ، کار تقریباً ساده است . چه آن که این کار به سادگی قابل انجام بوده و وی می تواند به کمک ضرباتی که بر خطوط وارد می آورد ، به آن ها حالت فرورفتگی بدهد ولی در اکثر موارد ، قلمزنی بر روی فلز به طور برجسته انجام می شود یا ترکیبی از نقوش برجسته و فرو رفته است که در این صورت می بایست قسمت های متن طرح با کمک ابزاری خاص کوبیده و گود شود تا خطوط برجسته بماند و خودشان را نشان دهند . گاهی نیز استادکار مربوطه ناچار است برای تکمیل کار از دو سوی محصول با قلمزنی بپردازد .که در این صورت بعد از اتمام قلمزنی یک روی محصول ، قیر آن را پاک کرده و روی دیگرش را در قیر قرار می دهد و عمل قلمزنی را به انجام می رساند .

 

نقوشی که امروزه مورد استفاده ی قلمزنان قرار می گیرد ، بسیار متنوع بوده و متداول ترین آن ها عبارتند از : مشبک ( که خود نوعی قلمزنی می باشد ) ، اسلیمی ، ختایی ، گل و بوته ی شاه عباسی ، مسجد شیخ لطف ا... منبت ، اشکال حیوانی ، شکار و ... که در واقع این طرح ها از نگاره های عامیانه یا سنتی الهام و مایه گرفته است .

در مرحله ی قلمزنی از وسایلی استفاده می شود که عمدتاً عبارتند از :

انواع قلم ها ( که گاه تعدادشان به 140 یا بیشتر نیز می رسد . ) ، پرگار ( در اندازه های مختلف ) ، چکش ، متر ، قیچی ، دستگاه ذوب قیر

پس از اتمام کلیه ی عملیات قلمزنی ، قیر را به وسیله ی حرارت از محصول جدا کرده و باقیمانده ی آن بر بدنه ی ظرف را نیز توسط نفت پاک می کنند . سپس ظرف جهت هموار کردن یا صاف کاری و در صورتی که قطعات جداگانه یی داشته باشد ، به منظور سوار کردن قطعات و لحیم کاری ، به کارگاه صنعت گر سازنده برده می شود . البته لحیم کاری در این مرحله توسط آلیاژ قلع صورت می گیرد تا قسمت لحیم شده همرنگ زمینه ی ظرف باشد و صاف کاری نیز توسط چکش چوبی یا چکشی که بر سر آن چرم قرار داده شده ( جهت صاف کردن و هموار کردن ظرف که در هنگام قلمزنی تاب برداشته ، فرو رفتگی و برآمدگی پیدا کرده ) انجام می پذیرد . پس از صافکاری و چسباندن قطعات ، ظرف جهت پرداخت شدن به کارگاه پرداخت کاری برده می شود و به وسیله ی فرچه با صابون تمیز و پرداخت می گردد . بعد از آن ، از یک نوع واکس مخصوص یا دوده برای جلای کار استفاده می شود . ذکر این نکته ضروری است که تا حدود 30 سال قبل ، کار پرداخت تماماً با دست صورت می گرفته است ولی در حال حاضر به وسیله ی دستگاه فرچه نیز صورت می پذیرد .

مرحله ی نهایی و تکمیلی کار سیاه کاری است که در کارگاه قلمزنی انجام می شود ، به این ترتیب که سطوح قلمزنی شده را به وسیله ی مخلوطی از دوده و واکس می پوشانند به نحوی که کلیه ی قسمت های فرو رفته از این مخلوط پر شود . سپس سطح کار را به وسیله ی قطعاتی از پارچه پاک کرده و صیقل می دهند ، لذا کلیه ی جزییات قلم خورده و فرو رفته به رنگ سیاه و قسمت های برجسته به رنگ اصلی ظرف در می آیند که البته این امر موجب نمایاندن بیشتر و بهتر خطوط طرح و در نتیجه زیبایی فزون تر محصول می شود .

در حال حاضر علاوه بر اصفهان که قلمزنی مس و برنج در آن از رونق فوق العاده یی برخوردار است در شهرهای تهران ، طبس و کرمانشاه نیز قلمزنی روی مس تا حدودی مرسوم و متداول است .

 

قلم زنی

 

تصویر 4- نمونه ای از آثار قلم زنی

 

قلم زنی

 

تصویر5- نمونه ای از آثار قلم زنی

 

منابع: یاوری، حسین، فلز کاری، تهران، سوره مهر، 1387

 

 

قیمت مناسب

با بهترین قیمت و بی واسطه از تولیدکننده بخرید

عاشقش میشوید

محصولات دست ساز دوست داشتنی و خاص ، پر از انرژی مثبت

کلکسیون متنوع

انتخاب از میان 2000 محصول از 100 برند مختلف

یک کادوی عالی

صنایع دستی و دستآفریده میتونه بهترین کادو باشه

درباره کافه کادو

کراوات و پاپیون

تی شرت

کفش

ماگ

انگشتر

گوشواره

گردنبند

کیف دوشی

کیف پول

کیف دستی


کوسن

رومیزی

آباژور

ظروف

تابلو و دیوارکوب

ساعت

عروسک

استیکر

تزیینی

دسته گل