کافه کادو

زير اندازهاي سنتي ايران، بخش چهارم:قالي (1)

-

      |    

-

      |    

-

       |    

1395\05\07

  

 

مهم ترين زيراندازهاي سنتي ايران شامل حصيرزيرانداز ، نمد زيرانداز ، پلاس ،گليم ، گبه ، زيلو ، قالي و جاجيم هستند. در سري مقالات "زير اندازهاي سنتي ايران" به طور خلاصه به معرفي هر يک از اين هنرها ميپردازيم. به دليل جايگاه ويژه قالي درهنر ايران و گستردگي اين بحث، بخش قالي در 2 مقاله مجزا ارائه مي شود.

زير اندازهاي سنتي ايران، بخش چهارم:قالي (1)

 

قالي ، فرشي است پرزدار که از طريق درگيري پرز ( = خامه = گوشت ) و گره زدن آن بر تار و نيز پودگذاري بافته مي شود و شاخص ترين و کامل ترين زيرانداز سنتي به واسطه ي بافت و اجراي نگاره ، طرح و نقش است . سابقه ي بافت آن يا بهتر بگوييم پيشينه ي آن براساس سند موجود به حدود 2500 سال پيش بر مي گردد و « قالي پازيريک » سند گوياي خاستگاه اين نوع زيرانداز زيبا و نفيس از ايران است .

اگر چه نخستين نشانه هاي هنر قالي بافي را مي توان به کشف کارد قالي بافي و نيز برخي ديگر از ابزار بافت قالي به عصر مفرغ مربوط دانست اما دستيابي به مجموعه ي نفيس پازيريک در سال 1949 ميلادي توسط « سرگئي رودنکو » باستان شناس روسي و همکاران او از هيأت باستان شناسي موزه ي آرميتاژ سن پطرزبورگ – که طي سال هاي 1327 و 1328 هجري شمسي برابر با سال 1949 ميلادي براي انجام مأموريت اکتشافي به منطقه ي سيبري اعزام شده بودند – نه تنها تاريخ قالي بافي را تا حدود زيادي از هاله اي از ابهام بيرون آورد بلکه افتخار بافت قديمي ترين قالي کشف شده ي جهان توسط ايرانيان در دوره ي هخامنشي را نيز ثبت تاريخ کرد .

قالي پازيريک ، فرشي است در ابعاد 189/33 × 200 سانتيمتر با گره متقارن – معروف به گره ترکي – که رجشمار آن تقريباً برابر با 3600 گره در دسيمتر مربع ذکر کرده اند . علت نامگذاري اين قالي به « پازيريک » محل اکتشاف آن در منطقه ي سيبري است .

رنگ هاي اين قالي را سرخ ، نارنجي ، زرد ، سبز و آبي ايراني تشکيل مي دهد . اما نگاره هاي موجود بر اين قالي که بافت آن توسط ايران را محرز مي سازد از متن به حاشيه عبارت است از :

1 – 24 مربع که در داخل هر کدام ستاره اي ( گلي ) هشت پر قرار دارد .

2 – تصاوير حيواني افسانه اي شبيه به شير بالدار – معروف به گريفين – که از حيوانات اسطوره اي دوران ايران باستان و من جمله دوره ي هخامنشي است .

3 – نقش 24 رأس گوزن شاخ پهن – موسوم به گوزن زرد – که حيواني بومي ايران است .

4 – حاشيه ي ديگري داراي ستاره هاي شبيه به ستاره هاي هشت پر متن

5 – حاشيه اي داراي 28 تصوير از اسب سواراني که به طور دو نفر در ميان به تناوب بر روي اسب ها نشسته يا در کار آن ايستاده اند . نقوش مذکور در سنگتراشي هاي تخت جمشيد ، مکرر ديده مي شود . (تصوير 1)

 

قالي

تصوير 1- قالي پازيريک

 

بسياري از صاحب نظران ايراني و خارجي بر اين عقيده هستند که با عنايت به درجه ي کمال در بافت اين قالي ، رنگ هاي متنوع و رنگ آميز دلپذير و ابعاد مناسب که در بافت رعايت شده است اولاً بايد سابقه و سنت قالي بافي ، قرن ها پيش از بافت قالي پازيريک ، وجود داشته باشد، ثانياً  به دلايل ذکر شده در فوق ، اين قالي ، نمي تواند يک بافته ي عشايري باشد .

آن چه مسلم است قالي بافي در دوره هاي بعد هم وجود داشته و حتي مسير تکامل پيموده است . فرش زيباي بهارستان که از نخ هاي ابريشم و طلا و نقره در دوره ي ساساني بافته شده است . نوشته ها و اشعاري که قالي ايران را توصيف کرده اند . آثار نگارگري که قالي ايراني را نيز به تصوير درآورده است همه و همه نشانگر وجود و حتي رونق قالي بافي از خاتمه ي دوره ي هخامنشي تا دوره ي صفوي است . اما وجود 2300 تا 2500 تخته قالي نفيس به جاي مانده از دوره ي صفوي – که به طور عمده به قرون 10 و 11 ه.ق مربوط مي شود نشانگر عصر درخشان قالي بافي در دوران صفوي و حکايت گر اوج دقت ، مهارت و هنرمندي طراحان ، بافندگان ، رنگرزان و ديگر دست اندرکاران قالي بافي در دوران مذکور است . قالي هايي که زينت بخش موزه ها ، مجموعه هاي خصوصي ، گالري ها و ديگر مراکز هنري جهان است و در خصوص هر کدام مي توان کتابي مفصل و نفيس به رشته ي تحرير درآورد .

از سوي ديگر وجود 35 رشته ي شغلي مرتبط با قالي ، ميليون ها نفر دست اندرکار و امکان توليد بالقوه ي سالانه تا 15 ميليون متر مربع قالي در کشور و اين که قالي ايران در جهان صاحب اعتبار و شهرت منحصر به فرد و داراي « برند » ( Brand ) بوده و هست و يکي از اقلام صادراتي و يکي از کالاهاي مورد علاقه ي جهانگردان است و هر خانواده ي ايراني به در اختيار داشتن قالي ، افتخار و مباهات مي کند . نقش ، اهميت و جايگاه فرهنگي ، هنري ، اقتصادي ، اجتماعي و بازرگاني و تأثير آن در جلب و جذب توريست را نيز به خوبي و وضوح ، تبيين مي کند .

مواد اوليه ي قالي دستبافت عبارتست از تار ( چله ) ، پرز ( خامه = گوشت و يا خواب قالي ) ، پود زير ( = پود ضخيم ) و پود رو ( پود نازک ) تشکيل مي شود .

ابزار کار قالي بافي را نيز دار ( عمودي يا افقي ) ، شانه ( دفتين ) ، چاقو ( کارد ) قالي بافي ، قلاب بافي ، قيچي قالي بافي ، سيخ پود کشي ، قشو ( قاشين ) تشکيل مي دهد . البته بايد نقشه را به مواد و مصالح کار قالي بافي اضافه کرد چرا که امروزه در بسياري از مناطق قالي بافي کشورمان – اعم از مناطق عشايري ، روستايي و به ويژه شهرها – از نقشه براي بافت قالي استفاده مي شود .

قالي ، زيراندازي است گره دار و گره يا ريشه عامل اصلي و وجه تمايز شيوه ي بافت قالي با ساير بافته هاي داري – گليم ، زيلو ، پلاس – و زيراندازهاي غير داري – حصير ، نمد و جاجيم است .

پيچيدن يا چرخاندن خامه يا ابريشم به دور يک جفت تار ( = چله ) زير و رو به گونه اي که دو سرنخ پيچنده پس از پيچيدن به دور چله ها از روي قالي بيرون آيد و تشکيل پرزي دولا در سطح قالي را بدهد ، « گره » مي نامين و قالي در واقع مجموعه ي صدها هزار گره يا دانه يا چين است که در رج هاي موازي بر چله ها بسته مي شود و اين شيوه ي بافت کامل و منسجم ، بافت قالي را از بافت ساير زيراندازها متمايز مي کند .

به طور کلي دو نوع گره در بافت مرسوم و متداول است که عبارت است از :

گره ي نامتقارن ( معروف به گره ي فارسي ) ، گره ي متقارن ( معروف به گره ي ترکي ) (تصوير 2)

 

قالي

تصوير 2- سمت راست گره فارسي، سمت چپ گره ترکي

 

در گره نامتقارن که بيشتر در مراکزي همچون اراک ، قم ، مشهد ، اصفهان ، کرمان ، کاشان و نايين مرسوم است از چاقو يا کاردک هاي فارسي که بدون قلاب است استفاده مي کنند و پرز از کنار يک چله به عقب برده شد و از فاصله ي دو چله بيرون مي آيد و چله ي دوم را دور زده دوباره از ميان دو چله سر بيرون مي آورد و امتداد خامه يا پرز با کاردک بريده مي شود .

گره متقارن که بيشتر در منطقه ي آذربايجان – آذربايجان شرقي ، آذربايجان غربي ، اردبيل و زنجان – قسمت هايي از همدان و قسمت هايي از خراسان و منطقه ي ترکمن صحرا رواج دارد ،‌  نخ پرز از روي دو چله و از کناره ي آن به عقب برده مي شود و سپس از داخل چله ها بخ جلو بر مي گردد . براي تسهيل در اين کار و تسريع در بافت از چاقوي قلاب دار استفاده مي شود و در انتها نيز امتداد خامه يا پرز با لبه ي تيز قلاب بريده مي شود .

طرح هاي رايج در قالي ايران بسيار متنوع است ولي طرح ها را مي توان به صورت زير طبقه بندي کرد :

1 – طبقه بندي براساس طرح هاي ذهني باف ( بدون نقشه ) و طرح هاي داراي نقشه ي بافت

2 – طبقه بندي براساس سبک هاي دوگانه ( طرح شکسته و طرح گردان ) :

- طرح شکسته يا طرح هندسي از خطوط مستقيم تشکيل مي شود . مانند طرح بيد مجنون .

- طرح گردان ( منحني ) از خطوط منحني تشکيل مي شود . طرح هاي شاه عباسي و اسليمي

3 – طبقه بندي براساس نظر سيسيل ادواردز :

از ديدگاه اين پژوهشگر شاخص ، طرح هاي قالي ايران به نه گروه قابل تقسيم است که عبارت است از :

طرح هراتي ( مشهور به طرح ماهي- طرحي است اصيل و زيبا و کنايه دار که درون مايه هاي تشکيل دهنده ي آن نقشي از ماهي را به خاطر مي آورند و به اين لحاظ آن را طرح ماهي نيز مي نامند. )(تصوير 3) ، طرح بوته اي ( بُته اي- طرح بته اي تجريد يافته درخت سرو است. بته هاي سرکج فرش ايران به بته جقه شهرت يافته است. ) (تصوير 4) ، طرح خرچنگي- اين طرح را به دليل اينکه قسمتي از نقش هاي فرش شباهت زيادي به شکل خرچنگ داشت نامگذاري کردند(تصوير 5) ، طرح گل حنايي، طرح لچک ترنج (تصوير 6)، طرح مينا خاني- طرح مينا خاني، طرح منحصر به ‌فرد در فرش‌هاي توليدي ورامين است و اين موفقيت تا بدان جا پيش رفت که طرح مينا خاني فرش ورامين به ثبت ملي رسيد و بانام ورامين عجين شد(تصوير 7) ، طرح شاه عباسي- اين طرح شامل گل معروف شاه عباسي است(تصوير 8) ، طرح بيد مجنون- داراي طرح درخت بيد مجنون است(تصوير 9)،  طرح جوشقاني- در طرح جوشقان که از نقش‌هاي اصيل و سنتي و کمتر دست‌خورده و تغييريافته است، ترنجي لوزي شکل و دندانه‌دار در ميان فرش قرارگرفته که گاهي ترنج در وسط و در مواردي لچک‌ها در گوشه‌هاي آن حذف مي‌شوند.(تصوير 10)

 

قالي 

تصوير3- طرح هراتي يا ماهي 

قالي  

تصوير4- طرح بته 

قالي  

تصوير5- طرح خرچنگي 

قالي 

تصوير6- طرح لچک ترنج 

قالي 

تصوير7- طرح مينا خاني

قالي

تصوير8- طرح شاه عباسي

 قالي

تصوير9- طرح بيد مجنون

قالي

تصوير10- طرح جوشقاني

 

 

طبقه بندي چهارم بر اساس نظر شرکت سهامي فرش ايران انجام شده که به دليل گستردگي در مقاله "زير اندازهاي سنتي ايران، بخش چهارم:قالي (2)" ارائه خواهد شد.

 

منابع: ياوري، حسين، شناخت صنايع دستي ايران، تهران، مهکامه، 1393

صنایع دستی

خلاقانه

اخبار و رویدادها


درباره کافه کادو