زیراندازهای سنتی ایران، بخش اول: گلیم

-

      |    

-

      |    

-

       |    

1395\03\28

       |    

از گروه : صنایع دستی

 

مهم ترین زیراندازهای سنتی ایران شامل حصیر زیرانداز ، نمد زیرانداز ، پلاس ،گلیم ، گبه ، زیلو ، قالی و جاجیم هستند. در سری مقالات "زیر اندازهای سنتی ایران" به طور خلاصه به معرفی هر یک از این هنرها میپردازیم.  این مقاله به معرفی گلیم اختصاص دارد.

زیراندازهای سنتی ایران، بخش اول: گلیم

 

مهم ترین زیراندازهای سنتی ایران شامل حصیر زیرانداز ، نمد زیرانداز ، پلاس ،گلیم ، گبه ، زیلو ، قالی و جاجیم هستند. در سری مقالات "زیر اندازهای سنتی ایران" به طور خلاصه به معرفی هر یک از این هنرها میپردازیم.  این مقاله به معرفی گلیم اختصاص دارد.

مجموعه ی مذکور را می توانیم فرش بنامیم چرا که قابلیت لازم برای پوشاندن کف محل سکونت را نیز دارد و بدیهی است که با قالی که زیراندازی کامل و زیبا بوده و در محاورات بعضاً از آن با نام فرش هم یاد می شود ، تفاوت دارد اگر چه هر قالی ، فرش هم تلقی می شود اما هر فرش یا به هر عبارت بهتر هر نوع زیرانداز ، قالی نیست .

پلاس ، گلیم ساده ( دو رو یا تخت ) ، گلیم سوماک( یک رو ) ، گلیم یک رو ولی غیر سوماک ، انواع گلیم های ایرانی را تشکیل می دهد .

براساس اسناد و مدارک موجود و نظر متخصصان ، نخستین گلیم ها که به طور عمده برای پوشش بدن یا روانداز و یا افکندن بر روی دوش ، بافته شده تماماً از نخ پشمی و ذهنی بافت بوده و به حدود ???? ق.م تعلق دارد . صاحب نظران عقیده دارند که گلیم ، پدر صنعت نساجی محسوب می شود و حتی پیش از بافت پارچه – که از جنس کتان بوده – بافته شده است .

پلاس:

پلاس ، در واقع گلیمی است درشت بافت ، تمام پشمی با مواد اولیه ای ضخیم تر از مواد اولیه ی مصرفی در گلیم های دیگر که به صورت ذهنی و در واقع بدون استفاده از نقشه بافته می شود . بهترین پلاس های ایران را در کلات نادری – خراسان – و ترکمن سحرا – استان گلستان – می بافند . گفتنی است که پلاس با عبور نخ های پشمی رنگین به عنوان پود از لا به لای نخ های تار یا چله و به « روش پود گذاری » بافته می شود و برای استحکام بافت و قطعی کردن درگیری تار و پود از « شانه » یا « دفتین » استفاده می کنند و با زدن ضربات لازم ، درگیری نهایی و در واقع یک ردیف یا یک رج بافته می شود .

گلیم ساده ( دو رو ) :

بدون تردید ، زیباترین و متنوع ترین گلیم ها در مناطق عشایری و روستایی ایران بافته می شود . تار یا چله به طور معمول از نخ پشمی یا نخ پنبه ای یا بعضاً نخ ابریشمی رنگ نشده انتخاب می شود و پودر از نخ پشمی یا ندرتاً ابریشمی رنگ شده خواهد شد . روش بافت همان شیوه ی پودگذاری است و بافنده با عبور نخ های پود از لا به لای نخ های تار ، نگاره ها و نقوش دلخواه و موردنظر را که به واسطه ی محدودیت مواد اولیه – که فقط تار و پود است – می تواند فقط به صورت هندسی و مضرس باشد ، بر روی گلیم می بافد . (تصویر 1 و 2)

مهمترین ابزار کار ، « دار » یا « دستگاه » گلیم بافی است که می تواند افقی یا عمودی باشد . طبعاً در مناطق عشایری و بعضی از روستاها از دار افقی و در شهرها و برخی دیگر از روستاها از دار عمودی گلیم بافی استفاده می شود . بدیهی است دارهای عمودی گلیم بافی به واسطه ی راحتی گلیم بافت در حین بافت و نیز به لحاظ امکان رعایت بیشتر نکات فنی ، بردارهای افقی ارجحیت دارد . دیگر ابزار کار را « شانه » ، « قیچی » ، و در مواردی « نقشه » تشکیل می دهد . گاه از وسیله ای به نام « سوک » هم برای کوبیدن استفاده می کنند . نخ های پشمی یا ابریشمی مورد استفاده در پود گلیم می تواند با رنگ های شیمیایی یا رنگ های طبیعی ، رنگرزی شود که بدیهی است مواد ملوته ی طبیعی مورد استفاده در رنگرزی موجب ثبات بیشتر ، زیبایی و بهبود کیفیت بافته می شود .

شاخص ترین گلیم های دو رو – یعنی گلیمی که از هر دو قابل استفاده بوده و نقوش یکسانی دارد – در استان های کردستان – سنندج و بیجار – کرمانشاه – شهر کرمانشاه ، هرسین و جوانرود – اردبیل – نمین – آذربایجان شرقی – هشترود – قزوین – الموت – بافته می شود .

 

گلیم

تصویر 1- گلیم ساده دورو

 

گلیم

 

تصویر 2- گلیم ساده دورو

 

گلیم سوماک ( یک رو ) :

گلیم سوماک یا یک رو ، دارای تار ، پود و پیچی بوده و در مسیر تکاملی زیراندازها از بافت پلاس تا قالی پس از بافت گلیم ساده ، بافته شده است که در مجموع گلیمی ضخیم تر ، به لحاظ بافت و دارای شیوه ای متکامل تر و پیشرفته تر در مقایسه با بافت گلیم ساده و هم چنین یک رو است یعنی آن که از قسمت رویی گلیم که دارای طرح و نقش است ، استفاده می شود . گفتنی است پشت گلیم سوماک ، بی نقش بوده و نخ های رنگین اضافی حاصل از پود پیچی را مشاهده می کنیم .( تصویر 3 و 4)

 

 

گلیم

تصویر 3- گلیم سوماک

 

گلیم

تصویر 4- گلیم سوماک

 

از سوماک های مشهور ایران ، می توانیم به « سوماک ورنی » (تصویر 5) که در مناطق روستایی و عشایری استان های آذربایجان شرقی و اردبیل بافته می شود ، « سوماک شیرکی پیچ – که در برخی از مناطق عشایری و روستایی سیرجان ، بافت و شهر کرمان در استان کرمان تولید می شود ، « سوماک رندی » که درمناطق روستایی و عشایری استان های فارس و خوزستان بافته می شود ، « سوماک سرانداز » که در مناطق عشایری و روستایی استان چهارمحال و بختیاری تولید می شود و سرانجام « سوماک بی نام » که تولید آن در برخی از مناطق استان خراسان شمالی معمول است اشاره کنیم .

 

گلیم

 

تصویر 5- سوماک ورنی

 

تفاوت عمده ی سوماک های ایران در نگاره ها و نقوش و بعضاً مواد اولیه ی مصرفی است . « ورنی » با نگاره هایی از حیوانات اهلی و وحشی مشخص می شود و به طور معمول تار آن نخ پنبه ای و دیگر مواد اولیه ی مصرفی به ویژه پود حتماً از نخ های پشمی رنگ شده انتخاب می شود . البته ورنی با چله ای ابریشمی هم بافته می شود . « شیرکی پیچ » دارای نگاره هایی از حیوانات اهلی و گل و گیاه است و تماماً پشمی است . « رندی » با نگاره هایی از پرنده و گل ، مشخص می شود و مواد اولیه ی مورد مصرف آن تماماً از پشم انتخاب می شود . « سرانداز » از سوماک های مناطق عشایری و بعضاً روستایی استان چهارمحال و بختیاری است که همانند رندی تماماً از پشم بوده و نگاره هایی آن را فرم های چند ضلعی تشکیل می دهد و سرانجام آن که « سوماک بی نام » که نگاره هایش شباهتی به نگاره های سوماک سرانداز داشته و البته تا حدود کوچکتر و ظریف تر است نیز دارای پود ، تار و پود پیچی پشمی است .

افزون بر گلیم های دورو و سوماک که شرح آن گذشت در برخی از مناطق عشایری ، شهری و حتی روستایی کشورمان گلیم هایی بافته می شود که گاه تلفیقی از دو شیوه ی بافت فوق الذکر و حتی تلفیقی از شیوه های مذکور با شیوه ی بافت قالی است و از آن جمله می توان به « گلیم گچمه » - در استان کهگلویه و بویراحمد – بافته می شود . گلیم مشهور به « شیشه درمه » و هم چنین « گلیم گل جاجیمی » که در استان فارس بافته می شود . « گلیم سفره کردی » ( تصویر 6 و 7) که در استان خراسان شمالی تولید می شود ، « گلیم نقش برجسته » مرکز تولید آن استان ایلام است اشاره داشت .

 

گلیم

 

تصویر 6- گلیم سفره کردی

 

گلیم

 

تصویر 7 - گلیم سفره کردی

 

 

 

منابع: یاوری، حسین، شناخت صنایع دستی ایران، تهران، مهکامه، 1393

 

قیمت مناسب

با بهترین قیمت و بی واسطه از تولیدکننده بخرید

عاشقش میشوید

محصولات دست ساز دوست داشتنی و خاص ، پر از انرژی مثبت

کلکسیون متنوع

انتخاب از میان 2000 محصول از 100 برند مختلف

یک کادوی عالی

صنایع دستی و دستآفریده میتونه بهترین کادو باشه

درباره کافه کادو

کراوات و پاپیون

تی شرت

کفش

ماگ

انگشتر

گوشواره

گردنبند

کیف دوشی

کیف پول

کیف دستی


کوسن

رومیزی

آباژور

ظروف

تابلو و دیوارکوب

ساعت

عروسک

استیکر

تزیینی

دسته گل